Trần Phú
Trần Phú (1/5/1904 – 6/9/1931) là Tổng bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương đầu tiên.
Ông sinh năm 1904 tại ở xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, con ông Trần Phổ và bà Hoàng Thị Cát
Trần Phú lên 4 tuổi thì cha chết (khi ông đang làm tri huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi); đến 6 tuổi thì mẹ chết (năm 1910). Trần Phú về ở với anh chị ruột ở Quảng Trị. Năm 1914, Trần Phú được cậu ruột giúp đỡ cho ra Huế học trường tiểu học Pháp - Việt Đông Ba và học trường Quốc học Huế.
Năm 1922, ông đỗ đầu kỳ thi Thành Chung (học vị cao nhất theo hệ Pháp đào tạo tại Việt Nam lúc bấy giờ).
Tháng 7/1925, ông gia nhập Hội Phục Việt, sau đó Hội đổi thành Tân Việt Cách mạng Đảng. Ông cùng Hà Huy Tập hoạt động tích cực để xây dựng cơ sở, mở lớp dạy học trong xóm thợ nghèo cho những công nhân chưa biết chữ...
Ngày 18/7/1926, Trần Phú và một số thanh niên được Hội Hưng Nam cử sang Quảng Châu( Trung Quốc) để gặp Nguyễn Ái Quốc và Tổng bộ Thanh niên. Sau khi tham dự khoá huấn luyện chính trị do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giảng dạy, ông xin gia nhập tổ chức Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí hội.
Tháng 10/1926, Trần Phú được đồng chí Nguyễn Ái Quốc kết nạp vào nhóm “Cộng sản đoàn”, với bí danh là Lý Quý. Tháng 11/1926, Trần Phú trở về nước hoạt động xây dựng cơ sở cách mạng. Do yêu cầu của phong trào cách mạng Trung Kỳ và để tránh sự truy lùng của thực dân Pháp, Trần Phú trở lại Quảng Châu làm việc tại Tổng bộ Việt nam Thanh niên cách mạng đồng chí hội.
Đầu năm 1927, được Nguyễn Ái Quốc giới thiệu, ông sang học tại trường Đại học Phương Đông (Liên Xô). Ở đây, ông được cử làm bí thư của nhóm cộng sản Đông Dương mới thành lập
Năm 1928, ông tham dự Đại hội Quốc tế Cộng sản lần thứ VI.
Ngày 11 tháng 10năm 1929, tòa án Nam triều ở Nghệ An xử án vắng mặt một số đảng viên của Đảng Cộng sản Đông Dương trong đó có Trần Phú.
Tháng 4 năm 1930, ông về nước và được bổ sung vào Ban Chấp hành Trung ương Lâm thời của Đảng (tháng 7). Ông được giao soạn thảo Luận cương Chính trị về vấn đề cách mạng tư sản dân quyền ở Đông Dương.
Tháng 10 năm 1930, Hội nghị lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng họp ở Hồng Kông (Trung Quốc) đã thông qua bản Luận cương Chính trị và bầu Ban Chấp hành Trung ương chính thức, ông được bầu Tổng Bí thư của Đảng.
Tháng 3 năm 1931, ông chủ trì Hội nghị Trung ương lần thứ 2 tại Sài Gòn bàn việc chấn chỉnh Đảng sau đợt khủng bố của địch. Hội nghị đã vạch ra nghị quyết về nhiệm vụ hiện tại của Đảng, nghị quyết về tổ chức của Đảng, nghị quyết về cổ động tuyên truyền.
Ngày 19 tháng 4 năm 1931, giữa lúc phong trào đang lên, thì ông bị địch bắt, bị kẻ thù tra tấn dã man và bệnh tật ngày càng nặng,
Ngày 6 tháng 9 năm 1931, ông qua đời tại Nhà thương Chợ Quán ở tuổi 27.
Trần Phú hy sinh để lại tấm gương sáng chói về lòng yêu nước, trung thành vô hạn với lý tưởng cách mạng, chí khí kiên cường, tinh thần học tập sáng tạo, lạc quan tin tưởng vào thắng lợi cuối cùng.
Thực hiện chính sách tôn vinh những người có công với quê hương đất nước, từ năm 1962, ngành Văn hoá Hà Tĩnh đã tôn tạo khuôn viên, tu bổ nhà thờ Trần Phú. Bên cạnh nhà thờ là nhà trưng bày những tài liệu về thân thế và sự nghiệp của ông.
Năm 1984, UBND tỉnh Nghệ Tĩnh, phê duyệt dự án nâng cấp khu di tích, tu bổ nhà thờ, xây dựng mới nhà trưng bày, bổ sung nhiều tư liệu mới.
Ngày 12 tháng 1 năm 1999, hài cốt ông được di dời về an táng tại quê hương Đức Thọ, Hà Tĩnh. Mộ của ông được đặt trên đồi cao xã Tùng Ảnh, nằm thoáng đãng, yên tĩnh, được quy hoạch trong khu vực rộng 4ha. Trước mộ Ông là bức phù điêu tạc bằng đá, rộng 40m2, biểu thị khí thế đấu tranh cách mạng trong những ngày Xô Viết năm 1930-1931. Phía sau phần mộ, một bức biển chữ hoành tráng ốp đá đỏ, gắn chữ bằng đồng:“ Hãy giữ vững ý chí chiến đấu” đó là lời Trần Phú nhắn nhủ các đồng chí của mình trước lúc hy sinh.